Samorządy w Polsce
Reforma, wprowadzona ustawą z dnia 8 marca 1990 r. dotycząca samorządu terytorialnego oraz ustawą z dnia 22 marca 1990 r. dotycząca terenowych organów ogólnej administracji rządowej w Rzeczpospolitej Polskiej, ukształtowała ustrój administracji publicznej w dualistycznym modelu.
W administracji terenowej wyodrębnione zostały dwa piony.
Mówimy, więc, o :
- -pionie rządowym – zbudowanym według na zasady centralizmu i opartym na zawodowym aparacie urzędniczym
- -pionie samorządowym – ukształtowanym według zasady decentralizacji.
Podstawowe akta prawne, które obejmują ustrój jednostek samorządu terytorialnego to:
- ustawa o samorządzie terytorialnym,
- ustawa o samorządzie powiatowym,
- ustawa o samorządzie wojewódzkim.
Samorząd terytorialny ma obowiązek wykonywania zadań publicznych, które nie są zastrzeżone poprzez Konstytucję albo ustawami dla innych organów władzy publicznej. Gmina to podstawowa jednostka samorządu terytorialnego. Ma ona prawo do domniemania kompetencji wobec tworzonych powiatów i województw. Gmina, jako jednostka samorządu terytorialnego, kształtuje się równocześnie się jako jednostka zasadniczego podziału terytorialnego w stopniu podstawowym.
Województwo, jako jednostka do wykonywania zadań administracji rządowej w zasadniczym podziale terytorialnym nie uzyskuje statusu samorządu.
Postulat decentralizacji zakłada istnienie samorządu terytorialnego, będącego podstawową i najpełniejszą formą decentralizacji administracji. Nakazuje on, aby w określonej sferze administracyjnej stosowane były, jak najszersze uprawnienia lokalne i regionalne. Samorząd powołuje się po to, by wykonywał zadania publiczne samodzielnie. Wydziela się więc, z administracji sferę lokalną i regionalną, która jest niezależna od rządu i podporządkowuje się ją samorządowi terytorialnemu oraz przyznaje jej prymat w sferze kompetencji. Podczas rozkładania zadań pomiędzy szczeblami: centralnym oraz niższymi, nie stosuje się hierarchicznego podporządkowania organów i dotyczy to zarówno zakresu osobowego a także rzeczowego. Przy okazji dotyczy to też organów niższych szczebli, które również mogą korzystać prawnie ustanowionej samodzielności i niezależności. Podlegają one wyłączne nadzorowi, który sprasowuje się wedle kryterium legalności.